სასმელი წყლის მიწოდება სოფლებში, ბავშვების კვება სკოლებში, რკინიზზის მშენებლობა, სოფლის მეურნეობის მხარდაჭერა, მცირე ბიზნესის მხარდაჭერა, გზების რეაბილიტაცია - დახმარება, სახელმწიფო ბიუჯეტის გარდა, არაერთ მიმართულებაზე განაწილდება.
ექსპერტები რადიო თავისუფლებას განუმარტავენ, რომ გაზრდილი დახმარება ევროკავშირის წევრობისთვის მომზადების განუყოფელი ნაწილია და ასეთი დახმარება გამიზნული იყო საქართველოსთვისაც, რომელსაც “კიდევ უფრო მეტის” მიღებაც შეეძლო, თუმცა “ქართული ოცნების” პოლიტიკის პირობებში, ეს “შეუძლებელი გახდა”.
კანდიდატის სტატუსის მქონე მოლდოვას უკვე აქვს თანხმობა გაწევრიანების მოლაპარაკებების ეტაპის დაწყებაზეც და მოელიან, რომ პრაქტიკული სამუშაოები უკვე შემოდგომაზე დაიწყება. ეს არის სწორედ ის ეტაპი, რომლის მოთხოვნა 2028 წლამდე შეაჩერა “ქართულმა ოცნებამ”. გაწევრიანების მოლაპარაკებები ევროინტეგრაციის აუცილებელი ეტაპია, კანდიდატის სტატუსის მიღების შემდეგ.
როგორი დაფინანსება და შესაძლებლობები მიიღო მოლდოვამ?
რადიო თავისუფლების მოლდოვურ სამსახურს ფინანსთა სამინისტროში დაუდასტურეს, რომ დახმარების პირველი ტრანში - 270 მილიონი ევრო [5.3 მილიარდი ლეუ] ქვეყანამ ივნისში მიიღო, არასრულ ერთ თვეში, მას შემდეგ, რაც 2025 წლის მაისში, ევროკავშირსა და მოლდოვას შორის ხელი მოეწერა ახალ შეთანხმებას - 1.9 მილიარდი ევროს მოცულობის დახმარების სრული პაკეტის შესახებ. ეს არის ყველაზე მოცულობითი დახმარება დამოუკიდებელი მოლდოვის ისტორიაში.
მოლდოვის ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, ევროკავშირის „რეფორმირებისა და ზრდის გეგმის“ ფარგლებში მიღებული ფულის ნაწილი საბიუჯეტო დახმარებაა, ხოლო დანარჩენი - სხვადასხვა სფეროზე გადანაწილდა, მათ შორის:
- რეგიონული განვითარება [მათ შორის ადგილობრივი გზების განახლება] - 1 მილიარდი ლეუ [თითქმის 162 მილიონი ლარი];
- საგზაო ფონდი - 1 მილიარდი ლეუ;
- მთავრობის ეკონომიკური რეფორმები - 0.40 მილიარდი ლეუ;
- საჯარო სექტორის სახელფასო ანაზღაურების ფონდი - 0,30 მილიარდი ლეუ;
- შიდა ვალის მომსახურება - 0.27 მილიარდი ლეუ;
ასევე:
- სოფლის მეურნეობის მხარდაჭერა - 0.20 მილიარდი;
- მცირე და საშუალო ბიზნესის მხარდაჭერა - 0.20 მილიარდი;
- კვების ბლოკების მოდერნიზება სკოლებში - 0.20 მილიარდი.
დარჩენილი მილიონები მოხმარდება: სარკინიგზო ხაზის მშენებლობას, საბაჟო პოსტის აღჭურვილობას, გარემოს დაცვას, სოფლებში სასმელი წყლის მიწოდების მოწესრიგებას; საპოლიციო, სამაშველო და სახანძრო დანაყოფების მოდერნიზებას, სასაზღვრო პოლიციის საჭიროებების უზრუნველყოფას.
რადიო თავისუფლების მოლდოვური სამსახური, ეროვნული ბანკის ინფორმაციაზე დაყრდნობით წერს, რომ პირველმა ევროპულმა „ინექციამ“ ქვეყანას სარეზერვო აქტივების გაზრდის შესაძლებლობა მისცა; რაც მოლდოვას, მათ შორის - საშუალებას აძლევს შეინარჩუნოს ეროვნული ვალუტის კურსი, გაისტუმროს საგარეო ვალი და გაზარდოს ინვესტორთა ნდობა.
გრაფიკის თანახმად, ყოველი მომდევნო ტრანშის მოთხოვნის განაცხადის გაკეთების შესაძლებლობა მოლდოვას ყოველ 6 თვეში აქვს. პროცესი დამოკიდებული იქნება 2025-2027 წლებზე გაწერილი რეფორმების შესრულებაზე.
შედეგების შეფასება ევროკავშირში, ივნისსა და დეკემბერში მოხდება.
ევროკავშირის 1.9-მილიარდიანი დახმარებიდან 1.5 მილიარდი ევრო - იაფი კრედიტია, ხოლო 400 მილიონი - გრანტი. ევროკავშირსა და მოლდოვას შორის გაფორმებული შეთანხმების პირობებით, საკრედიტო თანხის 25% - აუცილებლად საინვესტიციო პროექტებს უნდა მოხმარდეს.
ევროკავშირის მასშტაბური დახმარების შესახებ გასული წლის შემოდგომაზე გახდა ცნობილი, როდესაც კიშინიოვს ევროკომისიის პრეზიდენტი, ურზულა ფონ დერ ლაიენი სტუმრობდა. მანვე გამოაცხადა 270-მილიონიანი პირველი ტრანშის მოლდოვისთვის გადაცემის შესახებ, 2025 წლის 4 ივლისს, როდესაც კიშინიოვი ევროკავშირი-მოლდოვის პირველ სამიტს მასპინძლობდა.
ევროკავშირსა და მოლდოვას შორის მაისში გაფორმებულ შეთანხმებას, რატიფიცირების ეტაპზე, ქვეყნის პარლამენტში ეწინააღმდეგებოდნენ კომუნისტები და სოციალისტები.
რა ხდება ამ დროს საქართველოზე
საგარეო საქმეთა სამინისტროს ევროკავშირის დახმარების სამმართველოს ყოფილი ხელმძღვანელი, დავით ბაზერაშვილი რადიო თავისუფლებას ეუბნება, რომ ფულადი, ეკონომიკური, ტექნიკური თუ საექსპერტო მხარდაჭერა, რომელსაც ახლა მოლდოვა იღებს, დაგეგმილი იყო საქართველოსთვისაც - გაფართოების პროცესის დაჩქარების საჭიროებებიდან გამომდინარე; რადგან - „ევროკავშირს არ სურს, რომ ეკონომიკურად სუსტი, სამართლებრივად განუვითარებელი და დემოკრატიულად ჩამორჩენილი ქვეყანა გახდეს მისი წევრი“ და „სურს, რომ [კანდიდატი] ქვეყანა სრულად მზად იყოს გაწევრიანების მომენტისთვის“.
„ევროკავშირში გაწევრიანება დიდ სამუშაოს მოითხოვს. სრულად უნდა მოხდეს ევროკავშირის ყველა სამართლებრივი აქტის, დირექტივისა თუ გადაწყვეტილების ქართულ სამართალში ასახვა; ასევე უნდა შეიქმნას და ამუშავდეს ახალი ინსტიტუციები და დამკვიდრდეს შესაბამისი სტანდარტები, მაგალითად - მომხმარებელთა უფლებების დაცვის, გარემოს დაცვისა და სხვა მრავალი მიმართულებით.
ეს იმდენად რთული პროცესია, რომ ხშირად 10-15 წელიწადს მოითხოვს... მაგრამ რამდენადაც მათი [ევროკავშირის] განაცხადი იყო - [ბლოკი] 2030 წლისთვის უნდა გაფართოვდესო და ქვეყნებიც მზად უნდა იყვნენო, გაცილებით მეტი დახმარება გახდა საჭირო ევროკავშირისგან, ვიდრე ეს ასოცირების შეთანხმების ფარგლებში იყო [საქართველოსთვის წლიურად საშუალოდ 87 მილიონი ევრო] რადგან გაწევრიანების 10-15 წლის ამოცანები გაცილებით მოკლე ვადებში უნდა შესრულებულიყო“, - ბაზერაშვილი გვეუბნება ასევე, რომ საქართველოს მოლდოვაზე მეტი დახმარების მიღებაც შეეძლო, მათ შორის - „დემოგრაფიული სიდიდისა და ეკონომიკური გარემოებების გათვალისწინებით“, თუკი მწყობრად და თანმიმდევრულად გააგრძელებდა გზას, რომელზეც წლების წინ წარმატებით მიიწევდა წინ და „არ მოხდებოდა შეტრიალება ევროპული გზიდან“.
ახლა კი, საქართველოსთან დაკავშირებით არა თუ ახალი დახმარების მიღებაზე აღარ არის ლაპარაკი, არამედ - გაჩერდა უკვე არსებული დახმარებების არაერთი მიმართულება. ევროკავშირის საგარეო ქმედებათა სამსახურის [EEAS] მიერ წევრი ქვეყნებისთვის გაგზავნილი წერილის [შიდა დოკუმენტი, რომელიც რადიო თავისუფლებამ მოიპოვა] თანახმად, მათ შორის:
- შეჩერებულია 120 მილიონ ევროზე მეტი დაფინანსების გამოყოფა და პროგრამირება საქართველოს ხელისუფლების სარგებლობისთვის და ასევე - შეწყვეტილია ყველანაირი საბიუჯეტო დახმარება;
- 2024 წელს შეჩერდა ევროპის სამშვიდობო ფონდის [EPF] დაფინანსება 30 მილიონი ევროს ოდენობით, ხოლო 2025 წელს - აღარ გამოიყო. დახმარება უკავშირდებოდა მედიცინას, ლოგისტიკას, ინჟინერიასა და კიბერთავდაცვას.
- შეჩერდა - უმაღლესი დონის ორმხრივი ვიზიტები; აღარ იმართება ასოცირების საბჭოს სხდომები [ბოლო შედგა 2024 წლის თებერვალში] და სხვა.
ევროკავშირის სამართლისა და პოლიტიკის სპეციალისტი, დიპლომატი დავით ბაზერაშვილი გვეუბნება, რომ ევროკავშირის დაფინანსებით საქართველოში ბევრი რამ გაკეთდა და ისეთი პროექტებიც განხორციელდა, რომელთა გახსნაზე ევროკავშირი აღარავის უხსენებია და მათ შორის არის - რუსთაველის გამზირისა და მთაწმინდის პარკის დამაკავშირებელი საბაგირო გზაც, რომელიც 2024 წლის ოქტომბერში კახა კალაძემ, ირაკლი კობახიძესთან ერთად გახსნა.
ევროკავშირის დახმარება მოიცავს ინფრასტრუქტურულ, ეკოლოგიურ პროექტებს, სურსათის ხარისხის დამდგენი ლაბორატორიების გახსნას, ინოვაციების დანერგვას, სპეციალისტების მომზადებას - ბაზერაშვილი გვეუბნება, რომ ევროკავშირის დახმარება ათასობით შედეგიან პროექტს ითვლის.
2024 წლის 28 ნოემბერს, როდესაც “ქართული ოცნების” პრემიერ-მინისტრმა, ირაკლი კობახიძემ გამოაცხადა, რომ გაწევრების მოლაპარაკებების გახსნის საკითხი 2028 წლის ბოლომდე გადაავადეს, ამავე ვადით გამოაცხადეს უარი - “ევროკავშირის ყველა საბიუჯეტო გრანტზე”.
ექსპერტები რადიო თავისუფლებას ეუბნებიან, რომ ევროკავშირის დახმარებაზე უარის თქმა კვლავ „დასწრების ტაქტიკაა“, რადგან ევროკავშირის საფინანსო დახმარება ძირითადად კონკრეტული პირობით გაიცემა და თუკი დაგეგმილი სამუშაო არ სრულდება, ჩერდება შემდგომი ტრანშის გამოყოფაც.
2021 წლის ზაფხულში „ქართული ოცნების“ მთავრობამ გამოაცხადა, რომ უარს ამბობდა - ევროკავშირისგან დამატებით 75 მილიონი ევროს მაკროსაფინანსო დახმარების მიღებაზე. რადიო თავისუფლების წყაროს ცნობით, იმ დროს მთავრობაში უკვე იცოდნენ, რომ - საქართველო ამ ფულს მაინც ვერ მიიღებდა - მართლმსაჯულებასთან დაკავშირებული ვალდებულებების შეუსრულებლობის გამო.
2021 წელს, ევროკავშირის დახმარებაზე უარის თქმის დროს მთავრობა აცხადებდა, რომ დახმარება არ სჭირდება, რადგან - ბიუჯეტში ფული დაგროვდა, ეკონომიკა ვითარდება და ქვეყნის წინაშე სესხის აღების საჭიროება აღარ დგას. თუმცა იმავე 2021 წლის სექტემბერში ცნობილი გახდა, რომ საქართველოს მთავრობა იღებდა აზიის განვითარების ბანკის 100-მილიონდოლარიან სესხს, რომლის მომსახურებაც, სხვადასხვა წყაროს ცნობით, თითქმის ორჯერ ძვირი ჯდებოდა. გავრცელებული ინფორმაციით, 2021 წლის იანვრიდან ივლისის ჩათვლით, საქართველომ ახალი საგარეო ვალის სახით, 4 მილიარდი ლარი აიღო.
“ქართული ოცნების” წარმომადგენლები თუ მათი მხარდამჭერები ხშირად საგანგებოდ აღნიშნავდნენ, რომ ევროკავშირის დახმარების ნაწილი არის არა გრანტი, არამედ კრედიტი და "ფულს არავინ გვჩუქნის".
დავით ბაზერაშვილის განმარტებით, ხშირად იმდენად დაბალპროცენტიან და გრძელვადიან სესხზეა ლაპარაკი, პლუს - ინფლაციის გათვალისწინებით - რომ “კრედიტი მიზერული ინტერესით, პრაქტიკულად უფასო” გამოდის და “ასეთი ტიპის სესხი არის ძალიან მნიშვნელოვანი დახმარება, რომლისთვისაც ქვეყნები წლების განმავლობაში მუშაობენ”.
ფორუმი